O'ZBEK TILIDA "RANG + NARSA" KONSTRUKSIYALI QO'SHMA SO'ZLAR DERIVATSIYASI
Keywords:
Metodologiya: Maqolani yozishda tahliliy va qiyosiy metodlardan foydalanildi. Tadqiqot materiallari sifatida o‘zbek tili izohli lug‘atlari va ilmiy asarlardan ma'lumotlar bilan mustahkamlandi. To‘plangan so‘zlar ularning yaxlit bitta so‘zga aylanish (leksikalizatsiya) darajasiga ko‘ra guruhlarga ajratildi. Tayanch so‘zlar: qo‘shma so‘z, so‘z yasalishi, sifat, ot, rang komponenti, ma’no ko‘chishi, kompozitsiya, leksikalizatsiya, metafora, metonimiya, terminologiya.Abstract
Anotatsiya: "Rang+narsa" modeli o‘zbek tilida juda faol model bo‘lib, u
nafaqat narsaning rangini, balki uning turi va sifatini ham bildiradi. Bu modeldagi rang
komponentlari (oq, qora, ko‘k, yashil va h.k) ko‘p hollarda o‘zining rang ma’nosini
yo‘qotib, ko‘chma ma’nolar hosil qiladi. Masalan, o‘simlik va hayvonot olami
nomlarida (botanika va zoologiya) rang so‘zlari turlarni bir-biridan ajratishga xizmat
qilsa, antroposentrik birliklarda turlicha ma’no bo‘yoqlarini beradi. Maqolada ushbu
qo‘shma so‘zlarning oddiy so‘z birikmalaridan farqi va ularning tilda bitta so‘z sifatida
shakllanish yo‘llari misollar bilan isbotlanadi. Tadqiqotning maqsadi: Ushbu
maqolaning asosiy maqsadi o‘zbek tilida "rang+narsa" qolipi asosida yasalgan
qo‘shma so‘zlarning o‘ziga xos xususiyatlarini ko‘rsatib berishdir. Tadqiqotda rang
bildiruvchi so‘zlar qanday qilib o‘zining asl ma’nosidan uzoqlashib, yangi nomlar hosil
qilishi va ularning ma’no o‘zgarish darajasi o‘rganilgan.
References
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Hojiyev A. O‘zbek tili so‘z yasalishi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1989. – 112 b.
2. Lingvisticheskiy ensiklopedicheskiy slovar. – M.: Sovetskaya ensiklopediya, 1990.
– 685 b.
3. Nurmonov A. O‘zbek tilshunosligi tarixi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2002. – 232 b.
4. Qorabekova G. F. Frazeologik birliklarda rang komponentining lingvokulturologik
xususiyati // [Jurnal nomi yozilishi kerak], 2024.
5. Shoxistaxon X., Sayyora Y., Azizbek M. Qo‘shma so‘zlarning vujudga kelishi
haqida // Central Asian Journal of Mathematical Theory and Computer Sciences. –
2024. – Vol. 5. – No. 6. – B. 60-65.
6. Tursunov A. R. So‘z yasalishning tarixiy bosqichlari // “Ilm-fan va innovatsiya”
mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi materiallari. – Toshkent, 2023.
7. O‘zbek tilining izohli lug‘ati. 2-jild (E–M). – Toshkent: “O‘zbekiston milliy
ensiklopediyasi” Davlat ilmiy nashriyoti, 2023. – 600 b.
8. O‘zbek tilining izohli lug‘ati. 3-jild (N–Tartib). – Toshkent: “O‘zbekiston milliy
ensiklopediyasi” Davlat ilmiy nashriyoti, 2023. – 600 b.
