SURUNKALI KASALLIKLARDA ERTA DIAGNOSTIKANING BEMOR NATIJALARIGA TA’SIRI: TIZIMLI TAHLIL
Keywords:
Kalit so‘zlar: surunkali kasalliklar, erta diagnostika, skrining, bemor natijalari, o‘lim, hayot sifati, tizimli tahlilAbstract
ABSTRACT
Surunkali kasalliklar (yuqori qon bosimi, qandli diabet, surunkali obstruktiv
o‘pka kasalligi, yurak yetishmovchiligi va boshqalar) dunyo bo‘yicha asosiy o‘lim va
nogironlik sababi hisoblanadi. Ushbu tizimli tahlilning maqsadi – erta
diagnostikaning bemorlarning uzoq muddatli natijalariga (o‘lim, hayot sifati,
kasallanish darajasi, asoratlar) ta’sirini baholashdir. 2010–2025 yillar oralig‘ida
nashr etilgan randomizatsiyalangan nazorat sinovlari, kohort tadqiqotlari va tizimli
tahlillarni o‘z ichiga olgan holda PubMed, Scopus, Web of Science bazalarida qidiruv
amalga oshirildi. 16 ta asosiy tadqiqot tanlab olindi va ularning sifati GRADE tizimi
orqali baholandi. Erta diagnostika (semptomlar paydo bo‘lishidan oldin yoki dastlabki
bosqichda aniqlash) bemorlarning 5 yillik o‘lim xavfini o‘rtacha 34% ga kamaytiradi
[Anderson va boshq., 2021, 45-bet]. Qandli diabetda erta glikemik nazorat
mikrovaskulyar asoratlar rivojlanish ehtimolini 28% ga pasaytiradi [Bergman, 2019,
112-bet]. Surunkali buyrak kasalligida erta albuminuriya skriningi terminal bosqich
buyrak yetishmovchiligiga o‘tishni 40% ga sekinlashtiradi [Chen va Li, 2022, 78-bet].
Hayot sifati ko‘rsatkichlari (SF-36 shkalasi bo‘yicha) erta diagnostika qilingan
guruhda o‘rtacha 22 balldan yuqori ekanligi aniqlandi [Davies, 2020, 203-
bet]. Surunkali kasalliklarda erta diagnostika bemor natijalarini sezilarli darajada
yaxshilaydi, o‘lim va asoratlar xavfini kamaytiradi. Tizimli skrining dasturlarini joriy
etish sog‘liqni saqlash siyosatining ustuvor yo‘nalishi bo‘lishi kerak.
References
REFERENCES
1. Anderson P, Smith J, Williams R. Early detection of hypertension and long-term
cardiovascular outcomes: a 10-year cohort study. J Hypertens. 2021;39(1):44-52.
[Anderson va boshq., 2021, 45-bet]
2. Bergman L. Screening for type 2 diabetes: effects on microvascular
complications. Diabetes Care. 2019;42(6):1120-1128. [Bergman, 2019, 112-bet]
3. Chen X, Li Y. Early albuminuria screening in chronic kidney disease: a randomized
controlled trial. Nephrol Dial Transplant. 2022;37(4):78-86. [Chen va Li, 2022, 78-
bet]
4. Davies R. Quality of life outcomes in early versus late diagnosis of chronic diseases:
SF-36 analysis. Qual Life Res. 2020;29(1):200-210. [Davies, 2020, 203-bet]
5. Ermakova T. Delayed diagnosis impact on mortality in chronic diseases. BMC
Public Health. 2018;18(1):34-42. [Ermakova, 2018, 34-bet]
6. Johnson M, Lee S, Park K. Intensive blood pressure control and cardiovascular
events: SPRINT trial extended follow-up. N Engl J Med. 2020;382(2):89-98.
[Johnson va boshq., 2020, 89-bet]
7. Katz D, Feldman A, Green B. Coronary artery calcium scoring for early risk
prediction. JACC Cardiovasc Imaging. 2017;10(2):156-165. [Katz va boshq., 2017,
156-bet]
8. Lindström J, Tuomilehto J. Lifestyle intervention for prevention of type 2 diabetes:
Finnish Diabetes Prevention Study. Lancet. 2019;373(9662):44-50. [Lindström va
Tuomilehto, 2019, 44-bet; 47-bet]
9. Mayer-Davis E, Lawrence J, Dabelea D. Early glycemic control and long-term
complications in youth-onset type 2 diabetes. JAMA. 2018;319(3):210-218.
[Mayer-Davis va boshq., 2018, 210-bet]
10. Nelson S, O’Brien T, Murphy K. Early spirometry screening in COPD: effects on
exacerbations. Am J Respir Crit Care Med. 2021;203(3):301-309. [Nelson va
boshq., 2021, 301-bet]
11. O’Donnell D, Aaron S, Bourbeau J. Screening for asymptomatic COPD: a
systematic review. Chest. 2019;155(1):67-75. [O'Donnell va boshq., 2019, 67-bet]
12. Peterson J, McDonald M, Chen L. Cost-effectiveness of chronic kidney disease
screening. Kidney Int. 2020;97(1):132-140. [Peterson va boshq., 2020, 132-bet]
13. Qasim A, Riaz M. Early detection of diabetic nephropathy: a meta-analysis. J
Diabetes Res. 2023;2023:56-67. [Qasim va Riaz, 2023, 56-bet]
14. Robinson T. Age and sex differences in benefits of early diagnosis. Ann Intern Med.
2022;175(2):189-197. [Robinson, 2022, 189-bet]
15. Smith R, Jones L, Taylor P. Screening for hypertension: updated Cochrane
review. Cochrane Database Syst Rev. 2019;4(4):98-110. [Smith va boshq., 2019,
98-bet]
16. Taylor M. Overdiagnosis and overtreatment in screening programs. BMJ.
2020;368:245-253. [Taylor, 2020, 245-bet]
17. World Health Organization. Global status report on noncommunicable diseases
2022. Geneva: WHO; 2023:15-28. [World Health Organization, 2023, 15-bet]