UMUMIY O‘RTA TA’LIM MAKTABLARIDA JARAYONGA ASOSLANGAN YONDASHUV ORQALI YOZUV KO‘NIKMASINI RIVOJLANTIRISH (5–6-SINF O‘QUVCHILARI MISOLIDA)

Abstract

Ushbu maqolada 5–6-sinflarda ingliz tili yozuv ko‘nikmasini rivojlantirishda jarayonga asoslangan yondashuv (process-based approach)ning mohiyati, bosqichlari, afzalliklari va amaliy qo‘llanilishi chuqur tahlil qilingan. Chet tilini o‘qitishning kommunikativ paradigmasida yozuv (writing) o‘quvchining lingvistik kompetensiyasini rivojlantirish bilan bir qatorda, uning mustaqil fikrlash, ijodiy tafakkur, mantiqiy bog‘lanishlar qurish va o‘z fikrini aniq ifodalash qobiliyatini shakllantiruvchi asosiy ko‘nikma sifatida qaraladi. Shu bois, maktab o‘quvchilari orasida yozuvni samarali o‘qitish zamonaviy metodika oldidagi dolzarb masalalardan biridir. Maqolada jarayonga asoslangan yondashuvning an’anaviy (product-based) yondashuvdan farqli jihatlari ilmiy manbalar asosida tahlil qilinadi. Agar an’anaviy yondashuvda e’tibor yakuniy natijaga, ya’ni tayyor matnga qaratilsa, jarayonga asoslangan yondashuvda diqqat markazida yozuv jarayoni turadi. Bu yondashuvda o‘quvchi yozuv faoliyatining barcha bosqichlarida faol ishtirok etadi: rejalashtirish (pre-writing), qoralama yozish (drafting), qayta ko‘rib chiqish (revising), tahrirlash (editing) va yakuniy taqdimot (publishing). Har bir bosqichda o‘quvchi o‘z fikrini shakllantiradi, o‘zgartiradi, tahrirlaydi va o‘z ishini takomillashtirib boradi. Natijada yozuv o‘rganish jarayoni ijodiy hamda reflektiv (fikrlovchi) faoliyatga aylanadi.  Tadqiqotda 5–6-sinf o‘quvchilarining yosh va psixologik xususiyatlariga alohida e’tibor qaratilgan. Mazkur yosh davrda o‘quvchilar abstrakt fikrlashni endigina rivojlantira boshlaydilar, shu bilan birga vizual, o‘yinli, hamkorlikdagi o‘qitish usullari orqali bilimni tezroq o‘zlashtiradilar. Shu sababli, jarayonli yozuv mashg‘ulotlarini o‘tkazishda interfaol topshiriqlar, rasm asosidagi yozuvlar, so‘z xaritalari (mind map), juftlikda va guruhda ishlash kabi metodlar samarali natija beradi. Bu usullar o‘quvchining o‘z fikrini erkin ifoda etishiga, ijodiy yondashuvini namoyon etishiga va yozuv jarayonidan zavq olishiga yordam beradi. Maqolada Z. Jalolova, J. Jalolov, G. Harmer, K. Hyland, hamda D. H. Brown kabi mahalliy va xorijiy metodist olimlarning asarlari tahlil qilinib, ularning yozuv o‘qitish metodikasi haqidagi qarashlari o‘zaro qiyoslangan. Jumladan, Jalolova (2018) jarayonga asoslangan yondashuvni “o‘quvchini fikrlashga undovchi pedagogik mexanizm” sifatida ta’riflagan bo‘lsa, Hyland (2003) esa uni “ijtimoiy va kognitiv jarayonlar uyg‘unligida kechuvchi faoliyat” sifatida izohlaydi. O‘zbekiston Respublikasining uzluksiz ta’lim tizimida, ayniqsa umumiy o‘rta ta’lim maktablarida, chet tilini o‘qitishda kompetensiyaviy yondashuv joriy etilayotgani sababli, jarayonga asoslangan yozuv darslari o‘quvchilarning til kompetensiyasini amaliy shakllantirishda muhim omil bo‘lib xizmat qilmoqda. Bu yondashuv o‘quvchini faqat “to‘g‘ri yozish” emas, balki “mazmunli yozish”, “ijodiy fikrlash” va “xatodan o‘rganish” madaniyatiga o‘rgatadi