SUN’IY INTELLEKT TEXNOLOGIYALARINI HUQUQIY TARTIBGA SOLISH: XALQARO TAJRIBA VA O‘ZBEKISTON QONUNCHILIGI ISTIQBOLLARI
Keywords:
sun’iy intellekt, elektron shaxs, Lex Specialis, Fictio Juris, Mens Rea, Actus Reus, AI Act, Brussel effekti, PQ-358, Qozog‘iston SI qonuni, intellektual mulk, biotexnologiya, algoritmik hisobdorlik.Abstract
Ushbu tadqiqot ishi sun’iy intellekt texnologiyalarining jadal rivojlanishi sharoitida vujudga kelayotgan huquqiy munosabatlarni tizimli tahlil qilishga bag‘ishlangan. Maqolaning dolzarbligi sun’iy intellekt tizimlarining avtonom qaror qabul qilish qobiliyati an’anaviy huquqiy doktrinalar, xususan, subyektlilik va javobgarlik institutlari uchun jiddiy chaqiriqlar tug‘dirayotgani bilan izohlanadi. Tadqiqot doirasida “elektron shaxs” (Persona Electronica) konsepsiyasi Lex Specialis va Fictio Juris yondashuvlari prizmasidan turib tahlil qilingan. Xalqaro darajada Yevropa Ittifoqining 2024-yildagi “AI Act” reglamenti va uning “Brussel effekti” doirasidagi ta’siri, shuningdek, BMT Bosh Assambleyasining 2024-yil mart va iyul oylaridagi rezolyutsiyalari qiyosiy o‘rganilgan. Jinoiy-huquqiy jihatdan Mens Rea va Actus Reus elementlarining sun’iy intellekt kontekstida qo‘llanilishi imkoniyatlari F. Voxidovning tadqiqotlari asosida rad etilib, algoritmlarning niyatdan xoli ekanligi isbotlangan. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ-358-sonli qarori va Qozog‘iston Respublikasining 2025-yil 17-noyabrdagi “Sun’iy intellekt to‘g‘risida”gi Qonuni o‘rtasida qiyosiy-huquqiy parallellar o’tkazilgan. Tadqiqot yakunida sun’iy intellekt tomonidan yaratilgan intellektual mulk ob’ektlari uchun Sui Generis rejimini joriy etish va milliy qonunchilikni takomillashtirish bo‘yicha PhD darajasidagi ilmiy takliflar ilgari surilgan.
