O‘QUVCHILARDA TANQIDIY FIKRLASHNI RIVOJLANTIRISHDA MEDIANING ROLI (THE ROLE OF MEDIA IN DEVELOPING CRITICAL THINKING IN STUDENTS)
Keywords:
Kalit so‘zlar: tanqidiy fikrlash, media savodxonlik, o‘quvchilar, dezinformatsiya, fakt-cheking, filtr qabariq, echo-kamera, media ta’limAbstract
Annotatsiya: Ushbu maqola zamonaviy axborot muhitida o‘quvchilarda tanqidiy fikrlashni rivojlantirishda medianing (ommaviy axborot vositalari, ijtimoiy tarmoqlar, raqamli platformalar) o‘rni va imkoniyatlariga bag‘ishlangan. Tanqidiy fikrlash – ma’lumotni tahlil qilish, manbani baholash, dalillarni tekshirish, manipulyatsiyani aniqlash va asosli xulosalar chiqarish qobiliyatidir. XXI asr ko‘nikmalari qatorida u eng muhim o‘rinlardan birini egallaydi. Maqolada media orqali tanqidiy fikrlashni rivojlantirishning ijobiy jihatlari (turli nuqtai nazarlarga kirish, fakt-cheking resurslari, interaktiv mashg‘ulotlar, media ta’lim dasturlari, kollaborativ o‘rganish) hamda to‘sqinlik qiluvchi omillar (dezinformatsiya, filtr qabariqlari, echo-kameralar, sensatsiyalarga asoslangan kontent, algoritmik tarafkashlik) tahlil qilinadi. Shuningdek, o‘quvchilarning yosh davrlariga ko‘ra mediadan foydalanish xususiyatlari, o‘qituvchilar va ota-onalarning roli, maktabda media savodxonlik va tanqidiy fikrlashni integratsiyalashgan holda o‘qitish usullari (masalan, “5 W” savollari, Socratic questioning, birgalikda tahlil qilish) yoritilgan. Dolzarb muammolar qatorida yolg‘on yangiliklar (fake news) tarqalishi, sun’iy intellekt generatsiya qilgan kontentning ko‘payishi, o‘quvchilarning impulsiv va yuzaki media iste’moli, xususan qisqa videolarning diqqatga bo‘lgan ta’siri muhokama qilinadi. Maqola yakunida o‘quvchilarda tanqidiy fikrlashni media orqali rivojlantirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar (media savodxonlik darslari, haftalik fakt-cheking amaliyoti, tarmoqlararo loyihalar, o‘qituvchilar malakasini oshirish) berilgan.
References
1. Xodjaev B.X., Rahimova D.T. Pedagogikada tanqidiy fikrlashni rivojlantirish metodlari. Toshkent: “O‘qituvchi”, 2020. 288 b.
2. Karimova M.A., Yusupov Sh.A. Media savodxonlik va yoshlar tarbiyasi. Toshkent: “Niso Poligraf”, 2021. 230 b.
3. Normatov U.R. Boshlang‘ich maktab o‘quvchilarida tanqidiy fikrlashni shakllantirish. “Boshlang‘ich ta’lim” jurnali. 2022;3(1):45-52.
4. Mamadaliyeva N.Sh. Axborot asrida tanqidiy fikrlashning ahamiyati. Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2023. 176 b.
5. Xolmatova G.A., Shodiyeva Z.M. O‘quvchilarda mediasavodxonlikni baholash mezonlari. “Pedagogika va psixologiya” ilmiy jurnali. 2021;4(2):33-41.
6. Wineburg S., McGrew S., Breakstone J., Ortega T. Evaluating Information: The Cornerstone of Civic Online Reasoning. Stanford Digital Repository, 2016.
7. Breakstone J., Smith M., Wineburg S., et al. Students' Civic Online Reasoning: A National Portrait. Educational Researcher. 2021;50(8):505-515.
8. Roozenbeek J., van der Linden S. The fake news game: actively inoculating against the risk of misinformation. Journal of Risk Research. 2019;22(5):570-580.
9. OECD (Organisation for Economic Co-operation and Development). PISA 2022 Results (Volume I): The State of Learning and Equity in Education. OECD Publishing, 2023.
10. UNESCO. Media and Information Literacy Curriculum for Teachers. Paris: UNESCO, 2011.
11. Bulgarian Journal of Science and Education Policy (BJSEP). Critical thinking in education: A review of international practices. 2022;16(1):45-67.
