OPTIMALLASHTIRISH MASALALARINI YECHISHDA EVOLYUTSION ALGORITMLARNING NAZARIY VA AMALIY IMKONIYATLARI
Keywords:
Kalit so‘zlar: evolyutsion algoritmlar, genetik algoritm, optimallashtirish, fitness funksiyasi, seleksiya, krossingover, mutatsiya, populyatsiya, kompyuter injiniringiAbstract
Maqolada optimallashtirish masalalarini yechishda evolyutsion algoritmlardan foydalanishning nazariy asoslari, algoritmik tarkibi va amaliy qo‘llanish imkoniyatlari tahlil qilindi. Murakkab, ko‘p parametrli, chiziqli bo‘lmagan, diskret yoki lokal optimumlar soni ko‘p bo‘lgan masalalarda klassik optimallashtirish usullari har doim ham yetarli natija bermasligi asoslandi. Shu nuqtai nazardan, populyatsiya, xromosoma, fitness funksiyasi, seleksiya, krossingover va mutatsiya mexanizmlariga asoslangan evolyutsion yondashuvlar global qidiruvni tashkil etish, optimumga yaqin yechimlarni topish hamda ko‘p maqsadli masalalarda muvozanatli qarorlar olish vositasi sifatida ko‘rib chiqildi. Maqola dissertatsiyada bayon etilgan evolyutsion algoritmlar konsepsiyasi, genetik algoritmlarning optimallashtirishdagi o‘rni va ularning afzallik-cheklovlari asosida sxemalar, jadval va konseptual rasmlar bilan boyitildi.
References
[1] Prezidentning 2020-yil 5-oktabrdagi PF–6079-son Farmoni. “Raqamli O‘zbekiston — 2030” strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida.
[2] Safarov S.N. Application of Evolutionary Algorithms in Optimization Problems (Optimallashtirish masalalarida evolyutsion algoritmlarni qo‘llash). Magistrlik dissertatsiyasi. Samarqand, 2026.
[3] Holland J.H. Adaptation in Natural and Artificial Systems: An Introductory Analysis with Applications to Biology, Control, and Artificial Intelligence. Cambridge, MA: MIT Press, 1992. 211 p.
[4] De Jong K.A. Evolutionary Computation: A Unified Approach. Cambridge, MA: MIT Press, 2006. 256 p.
[5] Goldberg D.E. Genetic Algorithms in Search, Optimization, and Machine Learning. Addison-Wesley, 1989. 412 p.
[6] Koza J.R. Genetic Programming: On the Programming of Computers by Means of Natural Selection. Cambridge, MA: MIT Press, 1992. 819 p.
[7] Fogel L.J., Owens A.J., Walsh M.J. Artificial Intelligence through Simulated Evolution. New York: John Wiley & Sons, 1966. 178 p.
[8] Whitley D., Sutton A.M. Genetic Algorithms — A Survey of Models and Methods. In: Handbook of Natural Computing. Springer, Berlin, Heidelberg, 2012.
[9] Druckmann S. Evolutionary Algorithms. In: Encyclopedia of Computational Neuroscience. Springer, New York, 2022.
[10] Rechenberg I. Evolutionsstrategie: Optimierung technischer Systeme nach Prinzipien der biologischen Evolution. Stuttgart: Frommann-Holzboog, 1973. 170 p.
[11] Storn R., Price K. Differential Evolution – A Simple and Efficient Heuristic for Global Optimization over Continuous Spaces. Journal of Global Optimization, 1997, Vol. 11, pp. 341–359.
[12] Slowik A., Kwasnicka H. Evolutionary algorithms and their applications to engineering problems. Neural Computing and Applications, 2020, Vol. 32, pp. 12363–12379.
[13] Deb K., Pratap A., Agarwal S., Meyarivan T. A Fast and Elitist Multiobjective Genetic Algorithm: NSGA-II. IEEE Transactions on Evolutionary Computation, 2002, Vol. 6, No. 2, pp. 182–197.
[14] Katoch S., Chauhan S.S., Kumar V. A review on genetic algorithm: past, present, and future. Multimedia Tools and Applications, 2021, Vol. 80, pp. 8091–8126.
[15] Kureychik V.M., Gladkov L.A., Kureychik V.V. Geneticheskie algoritmy. 2-e izd. Moscow: Fizmatlit, 2010. 368 s.
[16] Al-Sahaf H., Bi Y., Chen Q., Lensen A., Mei Y., Sun Y., Zhang M. A survey on evolutionary machine learning. Journal of the Royal Society of New Zealand, 2019, Vol. 49, No. 2, pp. 205–228.