NEYRON TARMOQLAR ASOSIDA IQTISODIY KO‘RSATKICHLARNI BASHORAT QILISHNING AHAMIYATI VA AFZALLIKLARI
Keywords:
Kalit so‘zlar: iqtisodiy bashoratlash, neyron tarmoqlar, sun’iy intellekt, LSTM, GRU, CNN, ARIMA, VAR, Big Data, iqtisodiy modellashtirish, vaqt qatorlari, Deep LearningAbstract
Annotatsiya: Mazkur maqolada iqtisodiy ko‘rsatkichlarni bashorat qilishning nazariy asoslari, zamonaviy usullari hamda sun’iy neyron tarmoqlarning ushbu jarayondagi o‘rni va ahamiyati tahlil qilingan. Iqtisodiy prognozlashda qo‘llaniladigan an’anaviy statistik modellar, jumladan ARIMA va VAR modellari hamda sun’iy intellekt asosidagi yondashuvlar o‘zaro taqqoslangan. Neyron tarmoqlarning no-chiziqli bog‘liqliklarni aniqlash, katta hajmdagi ma’lumotlar bilan ishlash, uzoq muddatli prognozlash va iqtisodiy jarayonlarga moslashish kabi afzalliklari yoritilgan. Shuningdek, LSTM, GRU, CNN va Transformer modellarining iqtisodiy vaqt qatorlarini tahlil qilishdagi imkoniyatlari ko‘rib chiqilgan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, neyron tarmoqlar iqtisodiy ko‘rsatkichlarni bashoratlashda an’anaviy modellar bilan solishtirganda yuqoriroq aniqlik va moslashuvchanlikni ta’minlaydi hamda zamonaviy iqtisodiy boshqaruv tizimlarining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi.
References
1. Box G.E.P., Jenkins G.M., Reinsel G.C., Ljung G.M. Time Series Analysis: Forecasting and Control. – 5th ed. – Hoboken: John Wiley & Sons, 2015.
2. Sims C.A. Macroeconomics and Reality // Econometrica. – 1980. – Vol. 48. – No. 1. – P. 1–48.
3. Hyndman R.J., Athanasopoulos G. Forecasting: Principles and Practice. – 3rd ed. – Melbourne: OTexts, 2021.
4. Hamilton J.D. Time Series Analysis. – Princeton: Princeton University Press, 1994.
5. Haykin S. Neural Networks and Learning Machines. – 3rd ed. – New Jersey: Pearson Education, 2009.
6. Goodfellow I., Bengio Y., Courville A. Deep Learning. – Cambridge: MIT Press, 2016.
7. Hochreiter S., Schmidhuber J. Long Short-Term Memory // Neural Computation. – 1997. – Vol. 9. – No. 8. – P. 1735–1780.
8. Cho K., Van Merriënboer B., Gulcehre C., et al. Learning Phrase Representations using RNN Encoder–Decoder for Statistical Machine Translation // Proceedings of EMNLP. – 2014.
9. LeCun Y., Bengio Y., Hinton G. Deep Learning // Nature. – 2015. – Vol. 521. – P. 436–444.
10. Vaswani A., Shazeer N., Parmar N., et al. Attention Is All You Need // Advances in Neural Information Processing Systems. – 2017. – Vol. 30.
11. Brown T., Mann B., Ryder N., et al. Language Models are Few-Shot Learners // Advances in Neural Information Processing Systems. – 2020. – Vol. 33.
12. Makridakis S., Spiliotis E., Assimakopoulos V. Statistical and Machine Learning Forecasting Methods: Concerns and Ways Forward // PLoS ONE. – 2018. – Vol. 13. – No. 3.
13. Oreshkin B.N., Carpov D., Chapados N., Bengio Y. N-BEATS: Neural Basis Expansion Analysis for Interpretable Time Series Forecasting // ICLR. – 2020.
14. Molnar C. Interpretable Machine Learning. – 2nd Edition. – Munich, 2022.
15. Lundberg S.M., Lee S.I. A Unified Approach to Interpreting Model Predictions // Advances in Neural Information Processing Systems. – 2017.
16. Ribeiro M.T., Singh S., Guestrin C. “Why Should I Trust You?” Explaining the Predictions of Any Classifier // ACM SIGKDD. – 2016.
17. Hutter F., Kotthoff L., Vanschoren J. Automated Machine Learning: Methods, Systems, Challenges. – Springer, 2019.
18. McKinsey & Company. The State of AI Report 2024. – New York: McKinsey Global Institute, 2024.
19. Stanford Institute for Human-Centered Artificial Intelligence (HAI). AI Index Report 2024. – Stanford University, 2024.
20. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 17-fevraldagi PQ–4996-son “Sun’iy intellekt texnologiyalarini jadal joriy etish uchun shart-sharoitlar yaratish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Qarori.
21. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 14-oktabrdagi PQ–358-son “Sun’iy intellekt texnologiyalarini 2030-yilgacha rivojlantirish strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi Qarori.
22. Bekmurodov U., Absalamova D., Absalamova G. Artificial Intelligence Models for Economic Forecasting in Uzbekistan // Digital Economy and Innovative Technologies Journal. – 2023.
23. Hamidova F.P., Ahmedov R.M. Iqtisodiy ko‘rsatkichlarni prognozlashda sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish // Zamonaviy axborot texnologiyalari jurnali. – 2023.
24. Namazov G‘.Sh., Otajanov U. Big Data va mashinali o‘rganish asosida iqtisodiy ko‘rsatkichlarni prognozlash usullari // Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar. – 2024.
25. Majidov E.A. Sun’iy neyron tarmoqlar yordamida iqtisodiy vaqt qatorlarini prognozlashning zamonaviy yondashuvlari // Axborot texnologiyalari va boshqaruv tizimlari. – 2024.