AYOLLARDA BIRLAMCHI VA IKKILAMCHI BEPUSHTLIKNING TARQALISH DARAJASINI BAHOLASH

Abstract

 
Dolzarbligi.  Hozirgi  kunda  reproduktiv  salomatlik  muammolari  global 
miqyosda  dolzarb  tibbiy-ijtimoiy  masalalardan  biri  hisoblanadi.  Jahon  sog‘liqni 
saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, dunyo bo‘yicha reproduktiv yoshdagi 
juftliklarning taxminan 15–17 % i bepushtlik muammosiga duch kelmoqda [1]. Ushbu 
ko‘rsatkichning ortib borishi nafaqat tibbiy, balki demografik, ijtimoiy va iqtisodiy 
muammolarni  ham  yuzaga  keltirmoqda.  Ayollarda  bepushtlik  ikki  asosiy  turga 
bo‘linadi:  birlamchi  bepushtlik  ayol  hech  qachon  homilador  bo‘lmagan  holat,  va 
ikkilamchi bepushtlik  ilgari homiladorlik bo‘lgan, ammo keyinchalik homilador bo‘la 
olmaslik bilan xarakterlanadi. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, bepushtlik holatlarining 
taxminan 40–50 % i ayol omillari bilan bog‘liq bo‘lsa, qolgan qismi erkak omillari 
yoki  aralash sabablar  bilan izohlanadi  [2].  Shu  bilan birga, ayollarda kuzatiladigan 
bepushtlikning  birlamchi  shakli  45–55  %,  ikkilamchi  shakli  esa  55–60  %  hollarda 
uchrashi  aniqlangan  [3].  So‘nggi  yillarda  bepushtlikning  ikkilamchi  turi  sezilarli 
darajada ortib borayotgani qayd etilmoqda. Bu esa asosan reproduktiv yoshdagi ayollar 
orasida abortlar sonining ko‘payishi, jinsiy yo‘l bilan yuqadigan infeksiyalar (JYUI) 
tarqalishi va yallig‘lanish kasalliklarining kengayishi bilan bog‘liq [4]. Masalan, Jahon 
banki  va  JSST  ma’lumotlariga  ko‘ra,  rivojlanayotgan  mamlakatlarda  ikkilamchi 
bepushtlik  holatlarining  60  %  gacha  qismi  jinsiy  yo‘l  bilan  yuqadigan  infeksiyalar 
asoratlari bilan bog‘liq [5]. Ayollarda bepushtlikning asosiy sabablaridan biri sifatida 
ginekologik  kasalliklar  alohida  o‘rin  tutadi.  Jumladan,  bachadon  naylarining 
o‘tkazuvchanligi buzilishi barcha holatlarning 25–35 % ini tashkil etadi [6]. Polikistik 
tuxumdon sindromi (PCOS) esa ovulyator disfunksiya bilan bog‘liq bepushtlikning 70 
% gacha bo‘lgan qismini tashkil etadi [7]. Endometrioz kasalligi bepusht ayollarning 
30–40 % ida aniqlanadi va bu kasallik reproduktiv funksiyani keskin pasaytiradi [8]. 
Bundan tashqari, ijtimoiy omillar ham bepushtlik rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. 
Ayollarning  kech  turmush  qurishi  va  birinchi  homiladorlik  yoshining  ortib  borishi 
reproduktiv salomatlikka salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, 35 
yoshdan keyin ayollarda fertilitet darajasi 2 barobar, 40 yoshdan keyin esa 3–5 barobar kamayadi  [9].  Bu  esa  birlamchi  bepushtlikning  ortishiga  olib  keluvchi  asosiy 
omillardan  biridir.  Ekologik  omillar  ham  alohida  ahamiyatga  ega.  Atmosfera 
ifloslanishi,  og‘ir  metallarning  organizmga  ta’siri  va  endokrin  buzuvchi  moddalar 
(endocrine  disruptors)  ayollarda  reproduktiv  tizim  funksiyalariga  salbiy  ta’sir 
ko‘rsatadi.  Tadqiqotlarga  ko‘ra,  ekologik  noqulay  hududlarda  yashovchi  ayollarda 
bepushtlik ko‘rsatkichlari nisbatan toza hududlarga qaraganda 1,5–2 barobar yuqori 
[10].  Shuningdek,  zamonaviy  hayot  tarzi  omillari  stress,  noto‘g‘ri  ovqatlanish, 
gipodinamiya va zararli odatlar ham bepushtlik rivojlanishida  muhim rol o‘ynaydi. 
Surunkali stress gipotalamo-gipofizar tizim faoliyatini buzib, ovulyatsiya jarayonini 
izdan  chiqaradi.  Tadqiqotlar  shuni  ko‘rsatadiki,  surunkali  stressga  duchor  bo‘lgan 
ayollarda  bepushtlik  rivojlanish  ehtimoli  20–30  %  ga  yuqori  [11].  Ikkilamchi 
bepushtlikning  yana  bir  muhim  sababi  sifatida  abortlar  va  ularning  asoratlari 
ko‘rsatiladi. Tibbiy abortlardan keyin asoratlar rivojlanish xavfi 10–15 % ni tashkil 
etsa, noqonuniy yoki noto‘g‘ri bajarilgan abortlardan keyin bu ko‘rsatkich 25–30 % 
gacha  yetadi  [12].  Ushbu  asoratlar  orasida  bachadon  ichki  qavati  shikastlanishi 
(Asherman  sindromi),  yallig‘lanish  kasalliklari  va  gormonal  disbalanslar  yetakchi 
o‘rinni egallaydi. Reproduktiv texnologiyalarning rivojlanishiga qaramay, bepushtlik 
muammosi hali ham to‘liq hal etilgan emas. In vitro urug‘lantirish (IVF) usulining 
samaradorligi o‘rtacha 30–40 % ni tashkil etadi va bu ko‘rsatkich ayol yoshiga qarab 
sezilarli  darajada  kamayadi  [13].  Bu  esa  bepushtlikni  erta  aniqlash  va  profilaktika 
qilish zarurligini yana bir bor tasdiqlaydi.