ALKOLOID SAQLOVCHI DORI DORIVOR O’SIMLIKLAR

Abstract

O‘simliklar  (qisman  hayvonlar)  to‘qimalarida  tayyor  holda  bo‘ladigan  asosli 
(ishqorli) xossaga va kuchli fiziologik ta’sirga ega bo‘lgan azotli murakkab organik 
birikmalar alkaloidlar deb ataladi. Alkaloid arabcha — alqali — ishqor va yunoncha 
— yeydos — o‘xshash (simon) so‘zlaridan iborat bo‘lib, ishqorsimon birikma degan 
ma’noni  bildiradi.  Bu  alkaloidlarning  asosli  xususiyatiga  ega  ekanligini  ko‘rsatadi. 
1819-yilda  Meysner  sabadilla  o‘simligidan  asos  xossali  birikma  ajratib  oldi  va  uni 
birinchi  bo‘lib  alkaloid deb  atadi.  Tarkibida  alkaloid  bo‘lgan o‘simliklar  qadimdan 
ishlatib  kelinsada,  bundan  taxminan  200  yil  muqaddam  alkaloidlarni  o‘rganish  va 
tekshirish  sohasida  ilmiy  ishlar  boshlandi.  Alkaloidlarni  tekshirgan  birinchi  kishi 
nemis  dorixonachisi  Sertyurner  hisoblanadi.  U  1806-yilda  opiydan  kristall  holda 
alkaloid ajratib oldi va 1811-yilda bu birikmaga morfin deb nom berdi. Akademik A. 
P.  Orexov  tomonidan  Butun  ittifoq  kimyo-  farmatsevtika  ilmiy-tadqiqot  instituti 
qoshida birinchi marta „Alkaloidlar“ bo‘limi tashkil etildi va tarkibida alkaloid bo‘lgan 
o‘simliklarni o‘rganishga asos solindi. Ko‘p o‘tmay A. P. Orexov rahbarligida 8 yil 
ichida (1930—1937-yillar) laboratoriya xizmatchilari 80 ta alkaloidli yangi o‘simlik 
topdilar hamda ulardan 40 ta yangi alkaloid ajratib oldilar. Bu vaqtda butun dunyoda 
hammasi  bo‘lib  113  ta;  jumladan,  Hindistonda  20,  Yaponiyada  18,  Angliyada  12, 
Xitoyda  10  ta  yangi  alkaloid  topilgan  edi.1936-yildan  boshlab,  Toshkent  Davlat 
universiteti kimyo fakultetida G. V. Lazuryevskiy va O. S. Sodiqovlar O‘zbekistonda 
yovvoyi holda o‘sadigan alkaloidli o‘simliklarni tekshira boshladilar. 1946-yilga kelib, 
shu fakultet qoshida „O‘simliklar kimyosini o‘rganish“ kafedrasi tashkil qilindi.