QUTADG‘U BILIG” ASARIDAGI DINIY-MA’RIFIY ARABIY LEKSIKANING SEMANTIK-FUNKSIONAL TAHLILI
Keywords:
Kalit so`zlar: leksik birliklar, semantik guruhlar, adolat, ilm, aql, fazilat, qanoat, hikmat, diniy, ma’rifiy, falsafiy ilm-ma’rifat.Abstract
Anotatsiya:Mazkur maqolada Yusuf Xos Hojibning XI asr turkiy adabiyotining
nodir namunasi bo‘lgan “Qutadg'u bilig” asaridagi diniy-ma’rifiy arabiy leksikaning
semantik xususiyatlari va funksional roli tadqiq etiladi. Asarda qo‘llangan arabiy kelib
chiqishga ega leksik birliklar semantik guruhlarga ajratilib, ularning ma’no tarkibi,
matndagi vazifasi hamda muallifning g‘oyaviy-badiiy maqsadini ifodalashdagi o‘rni
tahlil qilinadi. Tadqiqot jarayonida tavsifiy, semantik va qiyosiy-tahliliy metodlardan
foydalanildi.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, “Qutadg'u bilig”dagi arabiy leksika asosan ilm-
ma’rifat, axloq, din, falsafa, davlat boshqaruvi va inson kamoloti bilan bog‘liq
tushunchalarni ifodalashga xizmat qiladi. Arabiy so‘zlar muallif tomonidan nafaqat
nominativ birlik sifatida, balki muayyan ma’naviy va madaniy mazmunni ifodalovchi
vosita sifatida ham qo‘llangan. Ular orqali adolat, ilm, aql, fazilat, qanoat, hikmat kabi
asosiy konseptlar yoritilib, asarning didaktik va falsafiy yo‘nalishi kuchaytirilgan.
Shuningdek, maqolada arabiy leksikaning turkiy til tizimiga moslashuvi,
semantik taraqqiyoti va ayrim birliklarning zamonaviy o‘zbek tilida saqlanib qolish
holatlari ham ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot natijalari “Qutadg'u bilig” tilining leksik
tarkibini chuqurroq yoritish, turkiy va arab til qatlamlari o‘rtasidagi lingvomadaniy
aloqalarni aniqlash hamda o‘rta asr turkiy yozma yodgorliklari leksikasini o‘rganishga
oid ilmiy qarashlarni boyitishga xizmat qiladi.
References
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Yusuf Xos Hojib. Qutadg‘u bilig. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2018.
2. Abdurahmonov G‘. O‘zbek tilining tarixiy grammatikasi. – Toshkent:
O‘qituvchi, 1990.
3. Hojiyev A. Tilshunoslik terminlarining izohli lug‘ati. – Toshkent: O‘zbekiston
milliy ensiklopediyasi, 2002.
4. Mahmudov N. Til va tafakkur. – Toshkent: Ma’naviyat, 2013.
5. Safarov Sh. Kognitiv tilshunoslik. – Toshkent: Akademnashr, 2006.
6. Nurmonov A. O‘zbek tilshunosligi tarixi. – Toshkent: Sharq, 2002.
7. Karimov B. Qutadg‘u bilig va turkiy adabiy tafakkur. – Toshkent: Fan, 2019.
