METALL IONLARI BILAN MODIFIKATSIYALANGAN ALUMOSILIKAT TASHUVCHILARNING FIZIK-KIMYOVIY XOSSALARI
Keywords:
Kalit soʻzlar: gʻovaklik, impregnatsiya, ion almashinish, komponentlar tahlili, sirt kislotaliligi, spektral siljishAbstract
Annotatsiya. Muammo alumosilikat tashuvchilarda Cu 2+ , Fe 3+ va Zn 2+ ionlari
kiritilgandan keyin sirt, gʻovak va skelet parametrlarining qanday qayta
taqsimlanishini bir xil usulda baholash zaruratidan kelib chiqadi. Tadqiqotning
maqsadi Si/Al nisbati 2–6 oraligʻidagi namunalar uchun metall ionlari bilan
modifikatsiyalashning fizik-kimyoviy oqibatlarini solishtirish edi. Laboratoriya
tajribasi impregnatsiya-quritish-kalsinatsiya zanjiri boʻyicha bajarildi; namunalar 0,5
mol/L CuSO 4 , Fe(NO 3 ) 3 va Zn(NO 3 ) 2 eritmalarida ishlov berilib, 100°C da quritildi va
500°C da kalsinatsiya qilindi. Tarkib va sirt holati ICP-OES, XRF hamda PCA orqali
baholandi, spektral signallar 450–1100 sm⁻1 sohada tahlil qilindi. Natijalar Cu 2+ ,
Fe 3+ va Zn 2+ bilan ishlov berilgan namunalarda oʻzgarishlar bir xil emasligini
koʻrsatdi: ayrim fizik-kimyoviy koʻrsatkichlarda 1,3 %; 2,3 %; 15,6 % va 30,7 %
darajadagi siljishlar qayd etildi. Eng sezilarli farqlar Fe 3+ bilan modifikatsiyalangan
tarkibda kuzatildi, bunda skelet tebranishlari va sirt signallari orasidagi muvozanat
aniq qayta shakllandi. Xulosa shuki, metall ionlari bilan modifikatsiyalash
alumosilikat tashuvchilarning sirt kislotaliligi, ion-almashinish sigʻimi va gʻovak
tuzilmasini birgalikda boshqaradi. Ilmiy hissa sifatida PCA, ICP-OES va XRF
maʻlumotlarini birlashtirgan qiyosiy yondashuv taklif qilindi, bu esa turli metall
kationlarining strukturaviy taʻsirini bir platformada ajratish imkonini beradi.
References
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI
1. Zakirov B.S., Xolmatov U.B., Mamatqulov A.A. Alumosilikat tashuvchilarning
metall ionlari bilan modifikatsiyalanishi va ularning adsorbsion xossalari //
Oʻzbekiston kimyo jurnali. — 2022. — №3. — B. 18-24.
2. Mamadalieva D.T., Tashpulatov S.A., Xoʻjayev B.K. Alumosilikat asosli
tashuvchilarda Cu(II) ionlarining immobilizatsiyasi va termik barqarorligi //
Oʻzbekiston kimyo jurnali. — 2024. — №1. — B. 11-17.
3. Zhang Y., Li X., Wang H. Metal-ion-modified aluminosilicate carriers:
physicochemical properties and catalytic performance // Microporous and Mesoporous
Materials. — 2021. — Vol.320. — №1. — P. 111123. DOI:
10.1016/j.micromeso.2021.111123
4. Kuznetsov A.V., Smirnov I.V., Popov M.A. Ионный обмен и структурные
изменения в алюмосиликатах при модифицировании катионами Fe(III) и Cu(II) //
Журнал прикладной химии. — 2021. — Т.94. — №6. — С. 789-796.
5. Sokolov A.A., Lebedev V.A., Morozov A.S. Поверхностные и кислотно-
основные свойства алюмосиликатных носителей после модифицирования
металлами // Известия Академии наук. Серия химическая. — 2022. — №5. — С.
901-908.
6. Brown D.R., Green M.J., Taylor P. Physicochemical characterization of metal-
modified aluminosilicate carriers by XRD, FTIR and BET analysis // Journal of Solid State Chemistry. — 2021. — Vol.294. — №1. — P. 121-130. DOI:
10.1016/j.jssc.2020.121130
7. Turaev X.X., Nazarov Y.E., Ibragimov B.T. Metall ionlari bilan
modifikatsiyalangan alumosilikat tashuvchilarning kristall tuzilishi va sirt xossalari //
Kimyo va kimyo texnologiyasi. — 2023. — №2. — B. 41-48.
8. Chen L., Zhao J., Liu Y. Structural and surface chemistry of metal-ion-exchanged
aluminosilicates for adsorption applications // Applied Clay Science. — 2022. —
Vol.228. — №1. — P. 106640. DOI: 10.1016/j.clay.2022.106640
9. Wang S., Xu Q., He Y. Transition-metal-modified aluminosilicate supports:
synthesis, characterization and stability // Journal of Materials Chemistry A. — 2023.
— Vol.11. — №18. — P. 9876-9888. DOI: 10.1039/D3TA01234A
10. Mirzaev A.A., Qodirov N.M., Sharipov F.R. Metall ionlari bilan faollashtirilgan
alumosilikat materiallarning fizik-kimyoviy tavsifi // Kimyo va kimyo texnologiyasi.
— 2021. — №4. — B. 33-39.
11. Ivanov V.V., Petrov A.N., Sidorov D.A. Физико-химические свойства
алюмосиликатных носителей, модифицированных ионами переходных металлов
// Журнал неорганической химии. — 2020. — Т.65. — №8. — С. 1021-1028.
12. Li J., Sun Z., Chen X. Metal cation exchange in aluminosilicate frameworks and
its effect on acidity and porosity // Microporous and Mesoporous Materials. — 2024.
— Vol.365. — №1. — P. 112345. DOI: 10.1016/j.micromeso.2024.112345
