MAJBURIYATLARNING MOHIYATI. MAJBURIYATLARNING TAN OLINISHI VA BAHOLANISHI

Abstract

ANNOTATSIYA (o‘zbek tilida) 
Ushbu maqolada buxgalteriya hisobi va moliyaviy hisobot nazariyasi doirasida 
majburiyat kategoriyasining mohiyati, uning tan olinishi va baholanishiga oid nazariy-
amaliy yondashuvlar tahlil qilinadi. Tadqiqot Xalqaro moliyaviy hisobot standartlari 
(XMHS)  va  ularning  konseptual  asoslari  doirasida  majburiyatlarning  ta’riflanishi, 
“hozirgi majburiyat”, “o‘tgan hodisa”, “iqtisodiy resurslarning chiqib ketishi ehtimoli” 
kabi mezonlarning mazmunini sharhlaydi. Hisobda yuzaga keladigan muammolar  – 
shartnomaviy  va  konstruktiv  majburiyatlar,  ehtimoliy  majburiyatlar  hamda 
baholashdagi  noaniqliklar  –  provisionlar,  ta’minotlar,  kafolatlar,  demontaj  va 
rekultivatsiya  xarajatlari,  ijaradan  kelib  chiqadigan  majburiyatlar  misolida  ochib 
beriladi. Baholash bazalari sifatida tarixiy qiymat, amortizatsiyalangan qiymat, joriy 
qiymat va adolatli qiymatning qo‘llanishi, shuningdek, ehtimollik vaznli kutilayotgan 
qiymat yondashuvi va diskont stavkasi tanlovining ta’siri sistematik tarzda yoritiladi. 
Natijalar majburiyatlarni tan olish va o‘lchashning izchil va shaffof amaliyotiga xizmat 
qiluvchi  metodik  takliflarni  ilgari  suradi:  ehtimollik  va  baholash  xatari  bo‘yicha 
oshkorotlarni kuchaytirish, diskontlash parametrlarini siyosat sifatida hujjatlashtirish, 
moliyaviy va nomoliyaviy majburiyatlarni aniq chegaralash, hamda ta’sir baholashni 
(sensitivity  analysis)  muntazam  kiritish.  Muallif  konseptual  ta’rifning  amaliy 
qo‘llanilishida  yuzaga  keladigan  talqin  farqlarini  muhokama  qilib,  standartlararo 
uzviylikni (IAS 37, IFRS 9, IFRS 16, IAS 32, IAS 1) ta’minlash yo‘llarini ko‘rsatadi.