ABDULLA QODIRIYNING “O‘TKAN KUNLAR” ROMANI TARIXIY HAQIQAT VA MILLIY UYG‘ONISH IFODASI
Keywords:
Kalit so‘zlar: Abdulla Qodiriy, O‘tkan kunlar, o‘zbek romanchiligi, milliy uyg‘onish, tarixiy roman, ijtimoiy-siyosiy jarayonlar, ma’rifatparvarlik, an’anaviy qadriyatlar, madaniy o‘zgarishlar, badiiy tahlil.Abstract
Annotatsiya: Abdulla Qodiriyning O‘tkan kunlar romani o‘zbek adabiyotining
eng muhim klassik asarlaridan biri hisoblanadi. Mazkur asarda XIX asr oxiri – XX asr
boshlarida Turkiston hududida yuz bergan ijtimoiy, siyosiy va madaniy jarayonlar
badiiy talqin etilgan. Roman orqali yozuvchi o‘sha davr jamiyatidagi an’anaviy
qarashlar, eski urf-odatlar hamda yangi ijtimoiy fikrlar o‘rtasidagi ziddiyatlarni chuqur
tasvirlaydi. Asarda insoniy munosabatlar, muhabbat, sadoqat, adolat va ma’rifat
g‘oyalari markaziy o‘rin egallaydi. Yozuvchi roman syujeti va obrazlar tizimi orqali
o‘zbek jamiyatining tarixiy taraqqiyot jarayonini, milliy ongning uyg‘onishi va
ma’rifatparvarlik g‘oyalarining shakllanishini yoritadi. Ayniqsa, asarda eski feodal
tuzumning ichki muammolari, ijtimoiy tengsizlik va jamiyatdagi ma’naviy inqiroz
holatlari realistik tasvir orqali ochib berilgan. Shu bilan birga, roman orqali yangi
davrga xos bo‘lgan ilg‘or qarashlar, yangilanish va taraqqiyotga intilish g‘oyalari ham
ilgari suriladi. “O‘tkan kunlar” romani nafaqat o‘zbek romanchiligining shakllanishida
muhim bosqich bo‘lib xizmat qiladi, balki milliy tarix, madaniyat va ma’naviy
qadriyatlarni badiiy jihatdan yoritgan yirik adabiy meros sifatida ham katta ahamiyatga
ega. Asar o‘zining badiiy uslubi, obrazlarning chuqur psixologik tahlili va tarixiy
haqiqatni haqqoniy aks ettirishi bilan o‘zbek adabiy tafakkuri rivojiga sezilarli ta’sir
ko‘rsatgan.
References
Adabiyotlar ro‘yxati:
1. Abdulla Qodiriy. O‘tkan kunlar. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot,
2019.
2. Ozod Sharafiddinov. O‘zbek adabiyoti tarixidan. – Toshkent: O‘zbekiston, 2005.
3. Naim Karimov. XX asr o‘zbek adabiyoti tarixi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2008.
4. G‘afur G‘ulom. Adabiyot haqida maqolalar. – Toshkent: Fan, 1976.
5. Umarali Normatov. O‘zbek romanchiligi taraqqiyoti. – Toshkent: Fan, 1990.
6. Izzat Sulton. Adabiyot nazariyasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1980.
7. Edward Allworth. The Modern Uzbeks: From the Fourteenth Century to the
Present. – Stanford University Press, 1990.
8. Mark Edward Reese. Translation and Analysis of Uzbek Literature. –
Washington, 2018.
9. Adeeb Khalid. The Politics of Muslim Cultural Reform: Jadidism in Central Asia.
– Berkeley: University of California Press, 1998.
10. Bertil Nygren. Cultural Change in Central Asia. – London, 2002.
11. Bozorboy Qosimov. Jadidchilik va o‘zbek adabiyoti. – Toshkent: Fan, 2004.
12. Abduqayum Yo‘ldoshev. O‘zbek romanchiligi tarixi. – Toshkent: Akademnashr,
2015.
13. A. B. Chulpanov, (1995). O'tkan kunlar romanining ijtimoiy-siyosiy tahlili.
Moskva: Adabiyot nashriyoti.
14. J. M. Roberts, (2020). Modernity and Tradition in Central Asian Literature. Oxford
University Press.
15. B. Muradov, (2010). Markaziy Osiyo adabiyoti va tarixiy jarayonlar. Toshkent:
Adabiyot va san'at nashriyoti.
16. M. Tursunov, (2005). Abdulla Qodiriy va o'zbek romanchiligi. Toshkent: Sharq
nashriyoti.
17. N. Mirzaeva, (2017). Milliy istiqlol va o'zbek romanining rivoji. Moskva:
Gumanitar fanlar nashriyoti.
18. A. I. Kazakov, (2013). Sotsializm davrida O'rta Osiyo adabiyoti. Sankt-Peterburg:
Akademiya nashriyoti.
19. M. G'ulomova, (2018). O'zbek adabiyotida tarixiy roman: Yangi va eski qarashlar.
Toshkent: O'zbekiston matbuoti.
20. A. Qodiriy, (1932). O'tkan kunlar. Toshkent: O'zbekiston Nashriyoti.
