PARKINSON KASALLIGI: KELIB CHIQISHI, BELGILARI VA ZAMONAVIY DAVOLASH USULLARI
Keywords:
Kalit so‘zlar: Parkinson kasalligi, neyrodegenerativ kasallik, dopamin yetishmovchiligi, tremor, rigidlik, bradikineziya, diagnostika, Levodopa, dopamin agonistlari, chuqur miya stimulyatsiyasi (DBS), fizioterapiya, zamonaviy davolash.Abstract
Annotatsiya: Parkinson kasalligi — markaziy asab tizimining surunkali va
progressiv neyrodegenerativ kasalligi bo‘lib, bosh miyaning substantia nigra qismida
joylashgan dopaminergik neyronlarning bosqichma-bosqich nobud bo‘lishi bilan
tavsiflanadi. Ushbu neyronlar dopamin ishlab chiqaradi va u harakatlarni
muvofiqlashtirishda muhim rol o‘ynaydi. Dopamin darajasining pasayishi natijasida
bazal gangliyalar faoliyati izdan chiqadi va bu harakat buzilishlariga olib keladi. Jahon
sog‘liqni saqlash tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, Parkinson kasalligi dunyo bo‘yicha
millionlab insonlarda uchraydi va ayniqsa 60 yoshdan yuqori aholida keng tarqalgan.
Kasallikning asosiy klinik belgilari — dam holatidagi tremor (titroq), bradikineziya
(harakatlarning sekinlashuvi), mushak rigidligi va postural beqarorlikdan iborat.
Bundan tashqari, depressiya, uyqu buzilishlari, vegetativ o‘zgarishlar va kognitiv
pasayish kabi noharakat belgilar ham kuzatiladi. Parkinson kasalligining etiologiyasi
to‘liq aniqlanmagan bo‘lsa-da, uning rivojlanishida genetik moyillik, atrof-muhit
omillari (pestitsidlar, toksinlar), oksidlovchi stress va mitoxondrial disfunktsiya
muhim rol o‘ynashi aniqlangan. Patogenez jarayonida alfa-sinuklein oqsilining
to‘planishi va Lewy tanachalari hosil bo‘lishi kuzatiladi, bu esa neyronlarning
degeneratsiyasini kuchaytiradi. Zamonaviy diagnostika asosan klinik belgilar va
nevrologik tekshiruvlarga asoslanadi, qo‘shimcha ravishda magnit-rezonans
tomografiya va funksional tasvirlash usullari qo‘llaniladi. Davolashda asosiy maqsad
dopamin yetishmovchiligini kompensatsiya qilish va simptomlarni kamaytirishdan
iborat bo‘lib, buning uchun levodopa, dopamin agonistlari va boshqa farmakologik
vositalar keng qo‘llaniladi. Shuningdek, chuqur miya stimulyatsiyasi (DBS) kabi
jarrohlik usullari ham samarali hisoblanadi. So‘nggi yillarda gen terapiyasi va hujayra
asosidagi davolash usullari ustida ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda. Kasallikni erta
aniqlash va kompleks davolash bemorlarning hayot sifatini sezilarli darajada
yaxshilashga yordam beradi.
References
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. World Health Organization. Neurological disorders and Parkinson’s disease
updates. Geneva; 2025.
2. Parkinson’s Foundation. Parkinson’s disease: care recommendations and research
updates. 2025.
3. National Institutes of Health. Parkinson’s Disease: latest clinical research. 2026.
4. Centers for Disease Control and Prevention. Parkinson’s disease statistics and
epidemiology. 2025.
5. European Medicines Agency. New therapeutic approaches in Parkinson’s disease.
2025.
6. The Lancet Neurology. Advances in Parkinson’s disease treatment. 2025.
7. JAMA Neurology. Parkinson’s disease: diagnosis and management. 2026.
8. American Academy of Neurology. Clinical practice guidelines for Parkinson’s
disease. 2025.
9. International Parkinson and Movement Disorder Society. Evidence-based review
of Parkinson’s therapies. 2026.
10. Nature Reviews Neurology. Neurodegeneration and Parkinson’s disease
mechanisms. 2025.
