ANTIK FALSAFADA INSONPARVARLIK VA SUBSTANSIONALLIK G‘OYALARINING RIVOJLANISHI: SUQROT, AFLOTUN, ARASTU VA BOSHQA FALSAFIY MAKTABLAR TAHLILI
Keywords:
Kalit so‘zlar: Antik falsafa, insonparvarlik, substansionallik, Suqrot, Aflotun, Arastu, Epikurchilik, stoitsizm, skeptitsizm, neo-aflotunchilik, o‘zingni angla, g‘oyalar olami, birinchi substansiya, logos, ataraksiya, evdemonizm.Abstract
Annotatsiya: Ushbu maqolada antik falsafaning insonparvarlik va
substansionallik g‘oyalari tizimli tahlil qilinadi. Qadimgi Yunoniston falsafasida inson
mohiyati, uning dunyodagi o‘rni va borliq bilan munosabatlarini anglash bosqichlari
Suqrot, Aflotun, Arastu, Epikur, stoitsizm, skeptitsizm va neo-aflotunchilik ta’limotlari
misolida yoritilgan. Maqolada Suqrotning “o‘zingni angla” tamoyili va “fazilat – bu
bilimdir” tezisi, Aflotunning g‘oyalar olami va inson ruhining abadiy substansiyasi
haqidagi ta’limoti, Arastuning birinchi va ikkinchi substansiyalar haqidagi nazariyasi
hamda uning “inson siyosiy hayvondir” degan tamoyili tahlil qilingan. Shuningdek,
Epikurning baxt va zavq falsafasi, stoitsizmning taqdirga bo‘ysunish va ichki erkinlik
haqidagi qarashlari, skeptitsizmning bilish chegaralari va hukmdan voz kechish
tamoyili hamda neo-aflotunchilikning Yagona va inson ruhining yuksalishi haqidagi
ta’limoti o‘rganilgan.
References
Foydalanilgan adabiyotlar
1. “Epicureanism” // Encyclopædia Britannica Online. – 2024. –
URL: https://www.britannica.com/topic/Epicureanism (murojaat sanasi: 15.05.2026)
2. “Neoplatonism” // Encyclopædia Britannica Online. – 2024. –
URL: https://www.britannica.com/topic/Neoplatonism (murojaat sanasi: 15.05.2026)
3. “Skepticism” // Encyclopædia Britannica Online. – 2024. –
URL: https://www.britannica.com/topic/skepticism (murojaat sanasi: 15.05.2026)
4. “Stoicism” // Encyclopædia Britannica Online. – 2024. –
URL: https://www.britannica.com/topic/Stoicism (murojaat sanasi: 15.05.2026)
5. Aristotel. Nikomax etikasi / Tarjimon va izohlar muallifi H.Hoshimov. –
Toshkent: O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, 2010. – 320 b.
6. Edvords, F. Ancient Stoicism And Rational Psychology // American
Humanist Association, 1995. – (https://americanhumanist.org/what-is-
humanism/ancient-stoicism-rational-psychology/)
7. Epiktet. Qo‘llanma / Yunon tilidan tarjimon A.G‘ulomov. – Toshkent:
G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1985. – 128 b.
8. Epikur. Meneveyga maktub / Yunon tilidan tarjimon T.Mahmudov. –
Epikur. Epikurning asosiy aforizmlari asarida. – Toshkent: Adolat nashriyoti, 2000. –
B. 34-36.
9. Epikur. Meneveyga maktub / Yunon tilidan tarjimon T.Mahmudov. –
Epikur. Epikurning asosiy aforizmlari asarida. – Toshkent: Adolat nashriyoti, 2000. –
B. 34-35.
10. Gadamer, G. Platon dialektik etikasi / Nemis tilidan tarjimon S.Ahmedov.
– Toshkent: Universitet nashriyoti, 1986. – B 45.
11. Krissman, Z. “The Cartoon History of Humanism, Episode 1: Epicurus
and the Right to Party” // The Humanist, 2014. –
(https://thehumanist.com/arts_entertainment/humor/the-cartoon-history-of-
humanism)
12. Long, A.A. Ellinistik falsafa: stoiklar, epikurchilar, skeptiklar / Ingliz
tilidan tarjimon M.Mirzaahmedov. – Toshkent: Sharq nashriyoti, 2006. – B 67.
13. Mark Avreliy. O‘zim haqimda / Lotin tilidan tarjimon N.Komilov. –
Toshkent: Yozuvchi nashriyoti, 1991. – 176 b. (Mark Avreliy, O‘zim haqimda, 6-kitob,
6-band)
14. Piette, A. Parmenides, Plato, Aristotle: Essay on the foundations of an
existential anthropology // Agathos: An International Review, Volume 15, Issue 1 (28):
7-22, 2024. – P 8.
15. Platon. Faydr / Yunon tilidan tarjimon A.Safarov. – Toshkent: Fan
nashriyoti, 2005. – 144 b.
16. Rassel, B. G‘arb falsafasi tarixi / Ingliz tilidan tarjimon H.Nazarov. –
Toshkent: Sharq nashriyoti, 2005. – 880 b.
17. Soatov, U.I. Antik falsafada inson muammosi // Falsafa va huquq, 2008,
3-son. – B. 78.
18. Xayrullayev, M. Qadimgi Yunon falsafasi tarixi / Mas’ul muharrir
A.Shermuhamedov. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi nashriyoti, 2001.
– B 112.