MAHALLIY KO‘MIR QATRONI TARKIBIDAN GETEROSIKLIK BIRIKMALARNI AJRATIB OLISHNING ZAMONAVIY TEXNOLOGIYALARI

Authors

  • Erkinov Hikmat G‘ayrat O‘g‘li Author
  • Xoliqova Sevara Djasurjonova Author

Keywords:

Kalit so‘zlar: ko‘mir qatroni, geterosiklik birikmalar, piridin, xinolin, indol, karbazol, selektiv ekstraksiya, ion suyuqliklari, chuqur evtektik erituvchilar, adsorbsiya, texnologik baholash.

Abstract

 
Annotatsiya 
Maqolada mahalliy ko‘mir qatroni tarkibidan geterosiklik birikmalarni ajratib 
olishning zamonaviy texnologik yondashuvlari tahlil qilindi. Ko‘mir qatroni murakkab 
ko‘p  komponentli  xomashyo  bo‘lib,  uning  tarkibida  policiklik  aromatik 
uglevodorodlar  bilan  bir  qatorda  azot,  kislorod  va  oltingugurt  tutgan  geterosiklik 
birikmalar ham uchraydi. Bunday birikmalar, xususan piridin, xinolin, indol, karbazol, 
akridin,  benzofuran  va  tiofen  hosilalari  farmatsevtika,  bo‘yoq  moddalar, 
agroximikatlar, korroziya ingibitorlari, polimer qo‘shimchalari hamda maxsus organik 
sintez mahsulotlari uchun qimmatli oraliq mahsulotlar hisoblanadi. Shu bilan birga, 
ular katalizatorlarni zaharlashi, gidrotozalash jarayonlarida energiya sarfini oshirishi 
va ekologik xavf tug‘dirishi sababli qatronni chuqur qayta ishlashdan oldin selektiv 
ajratish  talab  etiladi.  Ishda  fraksion  haydash,  kislota-ishqorli  ekstraksiya,  organik 
erituvchilar bilan ekstraksiya, ion suyuqliklari, chuqur evtektik erituvchilar, adsorbsion 
ajratish,  membranali  jarayonlar,  kristallash  va  katalitik  gidrodenitrogenlash  usullari 
ilmiy-texnologik  nuqtayi  nazardan  baholandi.  Mahalliy  ko‘mir  qatroni  uchun  ko‘p 
bosqichli,  resurs-tejamkor  va  ekologik  xavfsiz  texnologik  sxema  taklif  qilindi: 
dastlabki  suvsizlantirish  va  fraksiyalash,  maqsadli  fraksiyalarni  selektiv 
ekstraksiyalash,  adsorbsion  tozalash,  kristallash  yoki  qayta  haydash  orqali  yakuniy 
tozalash hamda erituvchilarni regeneratsiya qilish. Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, 
mahalliy  xomashyo  uchun  bitta  universal  usul  yetarli  emas;  yuqori  selektivlikka 
erishish  uchun  ekstraksiya,  adsorbsiya  va  past  haroratli  fraksion  ajratish 
integratsiyalangan holda qo‘llanishi maqsadga muvofiq. 

References

Foydalanilgan adabiyotlar

1. Ma, Z.H.; Wei, X.Y.; Liu, G.H.; et al. Value-added utilization of high-

temperature coal tar: A review. Fuel, 2021, 292, 120405.

2. Sun, M.; Wang, L.; Zhong, J.; et al. Separation and Composition Analysis of

GC/MS Analyzable and Unanalyzable Parts from Coal Tar. Energy & Fuels, 2018,

32(7), 7404-7411. DOI: 10.1021/acs.energyfuels.8b01054.

3. Zhang, Z.; Li, Y.; Gao, J.; et al. Removal of Pyridine, Quinoline, and Aniline

from Oil by Extraction with Aqueous Solution of Ionic Liquids in Various Ways.

Separations, 2021, 8(11), 216. DOI: 10.3390/separations8110216.

4. Choi, K.H.; Seo, D.J.; Kim, Y.J.; et al. Molecular Characteristics of Catalytic

Nitrogen Removal from Coal Tar Pitch over γ-Alumina-Supported NiMo and

CoMo Catalysts. International Journal of Molecular Sciences, 2023, 24, 11793.

DOI: 10.3390/ijms241411793.

5. Kim, S. Separation and Purification of Indole in Model Coal Tar Fraction of 9

Compounds System. Polycyclic Aromatic Compounds, 2019, 39(1), 60-72. DOI:

10.1080/10406638.2016.1259170.

6. Yan, W.W.; Li, Z.H.; Liu, G.H.; et al. Effective Separation and Purification of

Nitrogen-Containing Aromatics from the Light Portion of a High-Temperature Coal Tar Using Choline Chloride and Malonic Acid. ACS Sustainable Chemistry

& Engineering, 2020, 8(25), 9464-9471. DOI: 10.1021/acssuschemeng.0c02369.

7. Ma, Z.H.; Zong, Z.M.; Wei, X.Y.; et al. Insight into the Compositions of the

Soluble/Insoluble Portions from the Acid/Base Extraction of Fractions Distilled

from High Temperature Coal Tar. Energy & Fuels, 2019, 33(10), 10099-10107.

DOI: 10.1021/acs.energyfuels.9b01328.

8. Zhao, N.; Liu, D.; Du, H.; et al. Investigation on Component Separation and

Structure Characterization of Medium-Low Temperature Coal Tar. Applied

Sciences, 2019, 9(20), 4335. DOI: 10.3390/app9204335.

9. Wang, X.; et al. Analysis of the Organic Chemical Fractions of Three Coal

Extracts. Applied Sciences, 2024, 14(19), 8933. DOI: 10.3390/app14198933.

10. Lv, Q.; Yao, Q.; Zhang, D.; Sun, M.; Ma, X. A Review on the Extraction of

Phenols from Coal Tar: Composition Distribution and Analysis, Methods and

Mechanism, Process and Industrialization Prospect. Energy & Fuels, 2025, 39(3),

1479-1506. DOI: 10.1021/acs.energyfuels.4c04060.

11. Wang, J.; et al. Acidic deep eutectic solvents for simultaneous extraction of

indole and quinoline from model wash oil. Journal of Molecular Liquids, 2025.

12. Shargunkumir JSC. About us: production capacity and coal reserves

information. Official website, 2025.

13. President of the Republic of Uzbekistan. A $105.5m project in progress in

Shargun. Official website, 2019.

Published

2026-06-03

How to Cite

Erkinov Hikmat G‘ayrat O‘g‘li, & Xoliqova Sevara Djasurjonova. (2026). MAHALLIY KO‘MIR QATRONI TARKIBIDAN GETEROSIKLIK BIRIKMALARNI AJRATIB OLISHNING ZAMONAVIY TEXNOLOGIYALARI . Ta’lim Innovatsiyasi Va Integratsiyasi, 70(3), 201-211. https://journalss.org/index.php/tal/article/view/32056