MAHALLIY KO‘MIR QATRONI TARKIBIDAN GETEROSIKLIK BIRIKMALARNI AJRATIB OLISHNING ZAMONAVIY TEXNOLOGIYALARI
Keywords:
Kalit so‘zlar: ko‘mir qatroni, geterosiklik birikmalar, piridin, xinolin, indol, karbazol, selektiv ekstraksiya, ion suyuqliklari, chuqur evtektik erituvchilar, adsorbsiya, texnologik baholash.Abstract
Annotatsiya
Maqolada mahalliy ko‘mir qatroni tarkibidan geterosiklik birikmalarni ajratib
olishning zamonaviy texnologik yondashuvlari tahlil qilindi. Ko‘mir qatroni murakkab
ko‘p komponentli xomashyo bo‘lib, uning tarkibida policiklik aromatik
uglevodorodlar bilan bir qatorda azot, kislorod va oltingugurt tutgan geterosiklik
birikmalar ham uchraydi. Bunday birikmalar, xususan piridin, xinolin, indol, karbazol,
akridin, benzofuran va tiofen hosilalari farmatsevtika, bo‘yoq moddalar,
agroximikatlar, korroziya ingibitorlari, polimer qo‘shimchalari hamda maxsus organik
sintez mahsulotlari uchun qimmatli oraliq mahsulotlar hisoblanadi. Shu bilan birga,
ular katalizatorlarni zaharlashi, gidrotozalash jarayonlarida energiya sarfini oshirishi
va ekologik xavf tug‘dirishi sababli qatronni chuqur qayta ishlashdan oldin selektiv
ajratish talab etiladi. Ishda fraksion haydash, kislota-ishqorli ekstraksiya, organik
erituvchilar bilan ekstraksiya, ion suyuqliklari, chuqur evtektik erituvchilar, adsorbsion
ajratish, membranali jarayonlar, kristallash va katalitik gidrodenitrogenlash usullari
ilmiy-texnologik nuqtayi nazardan baholandi. Mahalliy ko‘mir qatroni uchun ko‘p
bosqichli, resurs-tejamkor va ekologik xavfsiz texnologik sxema taklif qilindi:
dastlabki suvsizlantirish va fraksiyalash, maqsadli fraksiyalarni selektiv
ekstraksiyalash, adsorbsion tozalash, kristallash yoki qayta haydash orqali yakuniy
tozalash hamda erituvchilarni regeneratsiya qilish. Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki,
mahalliy xomashyo uchun bitta universal usul yetarli emas; yuqori selektivlikka
erishish uchun ekstraksiya, adsorbsiya va past haroratli fraksion ajratish
integratsiyalangan holda qo‘llanishi maqsadga muvofiq.
References
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Ma, Z.H.; Wei, X.Y.; Liu, G.H.; et al. Value-added utilization of high-
temperature coal tar: A review. Fuel, 2021, 292, 120405.
2. Sun, M.; Wang, L.; Zhong, J.; et al. Separation and Composition Analysis of
GC/MS Analyzable and Unanalyzable Parts from Coal Tar. Energy & Fuels, 2018,
32(7), 7404-7411. DOI: 10.1021/acs.energyfuels.8b01054.
3. Zhang, Z.; Li, Y.; Gao, J.; et al. Removal of Pyridine, Quinoline, and Aniline
from Oil by Extraction with Aqueous Solution of Ionic Liquids in Various Ways.
Separations, 2021, 8(11), 216. DOI: 10.3390/separations8110216.
4. Choi, K.H.; Seo, D.J.; Kim, Y.J.; et al. Molecular Characteristics of Catalytic
Nitrogen Removal from Coal Tar Pitch over γ-Alumina-Supported NiMo and
CoMo Catalysts. International Journal of Molecular Sciences, 2023, 24, 11793.
DOI: 10.3390/ijms241411793.
5. Kim, S. Separation and Purification of Indole in Model Coal Tar Fraction of 9
Compounds System. Polycyclic Aromatic Compounds, 2019, 39(1), 60-72. DOI:
10.1080/10406638.2016.1259170.
6. Yan, W.W.; Li, Z.H.; Liu, G.H.; et al. Effective Separation and Purification of
Nitrogen-Containing Aromatics from the Light Portion of a High-Temperature Coal Tar Using Choline Chloride and Malonic Acid. ACS Sustainable Chemistry
& Engineering, 2020, 8(25), 9464-9471. DOI: 10.1021/acssuschemeng.0c02369.
7. Ma, Z.H.; Zong, Z.M.; Wei, X.Y.; et al. Insight into the Compositions of the
Soluble/Insoluble Portions from the Acid/Base Extraction of Fractions Distilled
from High Temperature Coal Tar. Energy & Fuels, 2019, 33(10), 10099-10107.
DOI: 10.1021/acs.energyfuels.9b01328.
8. Zhao, N.; Liu, D.; Du, H.; et al. Investigation on Component Separation and
Structure Characterization of Medium-Low Temperature Coal Tar. Applied
Sciences, 2019, 9(20), 4335. DOI: 10.3390/app9204335.
9. Wang, X.; et al. Analysis of the Organic Chemical Fractions of Three Coal
Extracts. Applied Sciences, 2024, 14(19), 8933. DOI: 10.3390/app14198933.
10. Lv, Q.; Yao, Q.; Zhang, D.; Sun, M.; Ma, X. A Review on the Extraction of
Phenols from Coal Tar: Composition Distribution and Analysis, Methods and
Mechanism, Process and Industrialization Prospect. Energy & Fuels, 2025, 39(3),
1479-1506. DOI: 10.1021/acs.energyfuels.4c04060.
11. Wang, J.; et al. Acidic deep eutectic solvents for simultaneous extraction of
indole and quinoline from model wash oil. Journal of Molecular Liquids, 2025.
12. Shargunkumir JSC. About us: production capacity and coal reserves
information. Official website, 2025.
13. President of the Republic of Uzbekistan. A $105.5m project in progress in
Shargun. Official website, 2019.