SUNʼIY INTELLEKT TIZIMLARIDA “BLACK BOX” MUAMMOSI VA JINOIY JARAYONDA ISBOTLASH YUKI: SHAFFOFLIK TAMOYILINING HUQUQIY TALQINI
Keywords:
Kalit soʻzlar: black box, sunʼiy intellekt, isbotlash yuki, aybsizlik prezumpsiyasi, shaffoflik tamoyili, XAI, jinoiy protsess, tushuntirib berish huquqi, algoritmik qaror.Abstract
Annotatsiya. Maqolada sunʼiy intellekt tizimlarining “qora quti” (black box)
muammosi jinoiy protsess nazariyasi va isbotlash yuki tamoyili kontekstida tahlil
qilinadi. Muallif avvalo black box effektining texnik mohiyatini ochib berib, uning
jinoyat ishlarida isbotlash yuki, aybsizlik prezumpsiyasi va tekshirib boʻlmaslik kabi
huquqiy kategoriyalarga qanday tahdid solishini koʻrsatadi. Soʻngra tushuntirib berish
qobiliyatiga ega sunʼiy intellekt – XAI (Explainable Artificial Intelligence) –
konsepsiyasi va uning huquqiy ahamiyati yoritiladi. Shaffoflik tamoyilining xalqaro
huquq hamda milliy qonunchilikdagi talqini qiyosiy usulda tahlil qilinib, Oʻzbekiston
Respublikasi uchun amaliy tavsiyalar shakllantiriladi.
References
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Wachter S., Mittelstadt B., Russell C. Counterfactual Explanations
Without Opening the Black Box: Automated Decisions and the GDPR // Harvard
Journal of Law & Technology. – 2018. – Vol. 31, No. 2. – P. 841–887.
2. Rudin C. Stop Explaining Black Box Machine Learning Models for High
Stakes Decisions and Use Interpretable Models Instead // Nature Machine Intelligence.
– 2019. – Vol. 1. – P. 206–215.
3. Garrett B., Rudin C. The Right to a Glass Box: Rethinking the Use of
Artificial Intelligence in Criminal Justice // Cornell Law Review. – 2023. – Vol. 108.
– P. 561–622.
4. Roth A. Machine Testimony // Yale Law Journal. – 2017. – Vol. 126, No.
7. – P. 1972–2053.
5. Angwin J., Larson J., Mattu S., Kirchner L. Machine Bias // ProPublica. –
2016.
6. State v. Loomis, 881 N.W.2d 749 (Wisconsin Supreme Court, 2016).
7. Rechtbank Den Haag. SyRI Case (NJCM c.s. / De Staat der Nederlanden).
– February 5, 2020.
8. Council of Europe – CEPEJ. European Ethical Charter on the Use of
Artificial Intelligence in Judicial Systems and their Environment. – Strasbourg, 2018.
9. Venice Commission. Rule of Law and Artificial Intelligence: Report on
the Use of Digital Technologies in Criminal Justice. – Strasbourg, 2022.
10. European Union. General Data Protection Regulation (GDPR),
Regulation (EU) 2016/679, Article 22. – Brussels, 2016.
11. Doshi-Velez F., Kim B. Towards a Rigorous Science of Interpretable
Machine Learning. – arXiv preprint, 2017.
12. Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksi. – Toshkent:
Adolat, 2024.
13. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent, 2023.
14. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Sunʼiy intellekt
texnologiyalarini rivojlantirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qarori. – Toshkent, 2024.