SUNʼIY INTELLEKT TIZIMLARIDA “BLACK BOX” MUAMMOSI VA JINOIY JARAYONDA ISBOTLASH YUKI: SHAFFOFLIK TAMOYILINING HUQUQIY TALQINI

Authors

  • Xailov Saidakbar Muratovich Author

Keywords:

Kalit soʻzlar: black box, sunʼiy intellekt, isbotlash yuki, aybsizlik prezumpsiyasi, shaffoflik tamoyili, XAI, jinoiy protsess, tushuntirib berish huquqi, algoritmik qaror.

Abstract

 
Annotatsiya. Maqolada sunʼiy intellekt tizimlarining “qora quti” (black box) 
muammosi  jinoiy  protsess  nazariyasi  va  isbotlash  yuki  tamoyili  kontekstida  tahlil 
qilinadi. Muallif avvalo black box effektining texnik mohiyatini ochib berib, uning 
jinoyat ishlarida isbotlash yuki, aybsizlik prezumpsiyasi va tekshirib boʻlmaslik kabi 
huquqiy kategoriyalarga qanday tahdid solishini koʻrsatadi. Soʻngra tushuntirib berish 
qobiliyatiga  ega  sunʼiy  intellekt  –  XAI  (Explainable  Artificial  Intelligence)  – 
konsepsiyasi va uning huquqiy ahamiyati yoritiladi. Shaffoflik tamoyilining xalqaro 
huquq hamda milliy qonunchilikdagi talqini qiyosiy usulda tahlil qilinib, Oʻzbekiston 
Respublikasi uchun amaliy tavsiyalar shakllantiriladi. 

References

Foydalanilgan adabiyotlar

1. Wachter S., Mittelstadt B., Russell C. Counterfactual Explanations

Without Opening the Black Box: Automated Decisions and the GDPR // Harvard

Journal of Law & Technology. – 2018. – Vol. 31, No. 2. – P. 841–887.

2. Rudin C. Stop Explaining Black Box Machine Learning Models for High

Stakes Decisions and Use Interpretable Models Instead // Nature Machine Intelligence.

– 2019. – Vol. 1. – P. 206–215.

3. Garrett B., Rudin C. The Right to a Glass Box: Rethinking the Use of

Artificial Intelligence in Criminal Justice // Cornell Law Review. – 2023. – Vol. 108.

– P. 561–622.

4. Roth A. Machine Testimony // Yale Law Journal. – 2017. – Vol. 126, No.

7. – P. 1972–2053.

5. Angwin J., Larson J., Mattu S., Kirchner L. Machine Bias // ProPublica. –

2016.

6. State v. Loomis, 881 N.W.2d 749 (Wisconsin Supreme Court, 2016).

7. Rechtbank Den Haag. SyRI Case (NJCM c.s. / De Staat der Nederlanden).

– February 5, 2020.

8. Council of Europe – CEPEJ. European Ethical Charter on the Use of

Artificial Intelligence in Judicial Systems and their Environment. – Strasbourg, 2018.

9. Venice Commission. Rule of Law and Artificial Intelligence: Report on

the Use of Digital Technologies in Criminal Justice. – Strasbourg, 2022.

10. European Union. General Data Protection Regulation (GDPR),

Regulation (EU) 2016/679, Article 22. – Brussels, 2016.

11. Doshi-Velez F., Kim B. Towards a Rigorous Science of Interpretable

Machine Learning. – arXiv preprint, 2017.

12. Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksi. – Toshkent:

Adolat, 2024.

13. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent, 2023.

14. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Sunʼiy intellekt

texnologiyalarini rivojlantirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qarori. – Toshkent, 2024.

Published

2026-06-05

How to Cite

Xailov Saidakbar Muratovich. (2026). SUNʼIY INTELLEKT TIZIMLARIDA “BLACK BOX” MUAMMOSI VA JINOIY JARAYONDA ISBOTLASH YUKI: SHAFFOFLIK TAMOYILINING HUQUQIY TALQINI . Ta’lim Innovatsiyasi Va Integratsiyasi, 70(5), 22-28. https://journalss.org/index.php/tal/article/view/32408