MUSTAQIL TURISTLAR OQIMINI TARTIBGA SOLISHNING TASHKILIY-IQTISODIY MEXANIZMLARI: NAZARIY ASOSLAR, TASNIF VA O‘ZBEKISTONDAGI MUAMMOLAR
Keywords:
Kalit so‘zlar: mustaqil turizm; tashkiliy-iqtisodiy mexanizm; bozor nuqsonlari; bitim xarajatlari; rasmiylashtirish; raqamli platforma; ikki tomonlama bozor; O‘zbekiston.Abstract
Annotatsiya. Maqolada mustaqil turistlar oqimini tartibga solishning tashkiliy-
iqtisodiy mexanizmlari nazariy jihatdan asoslangan, ularning tarkibiy tuzilishi,
funksiyalari va tasnifi ko‘rib chiqilgan hamda O‘zbekiston sharoitidagi amaldagi
holati tahlil qilingan. Tadqiqotda mexanizm yaxlit tizim sifatida — subyektlar, obyekt,
maqsad, tamoyillar hamda iqtisodiy va tashkiliy dastaklar majmui sifatida talqin etilib,
dastaklar besh mezon (subyekti, turi, ta’sir yo‘nalishi, darajasi va ta’sir usuli) bo‘yicha
tasniflangan. Mustaqil oqimga xos bozor “nuqsonlari” — mikro provayderlarning
norasmiyligi, axborot assimmetriyasi, xizmatlarning tarqoqligi va raqamli
ko‘rinmaslik — bitim xarajatlari hamda institutsional iqtisodiyot nazariyalari orqali
izohlangan. Empirik tahlil viza va litsenziyalash sezilarli liberallashtirilgani, biroq
ro‘yxatga olish tartibi, infratuzilmaning hududiy to‘planishi va rasmiylashtirish
bo‘shlig‘i asosiy cheklov bo‘lib qolayotganini ko‘rsatdi. Natijada taklif tomonini
rasmiylashtirish va talab tomonini rag‘batlantirishni milliy raqamli platforma orqali
bog‘lovchi ikki o‘zak mexanizmdan iborat yaxlit tizim taklif etilgan.
References
72-son_1-to’plam_Iyul -2026
204
ISSN:3030-3621
sharoitida axborot va muvofiqlashtirish funksiyalari hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi.
Ikkinchidan, dastaklarni besh mezon bo‘yicha tasniflash xilma-xil vositalarni tizimga
soladi va amaliyotda yakka dastak emas, balki turli mezonlardagi dastaklarning uyg‘un
majmui qo‘llanishi lozimligini ko‘rsatadi. Uchinchidan, mustaqil oqimga xos bozor
nuqsonlari (norasmiylik, axborot assimmetriyasi, tarqoqlik) bitim xarajatlari va
institutsional bo‘shliq sifatida izohlanadi, raqamli platforma esa o‘rinbosar institut
vazifasini bajaradi. To‘rtinchidan, O‘zbekistonda viza va litsenziyalash
liberallashtirilgan bo‘lsa-da, ro‘yxatga olish tartibi, infratuzilmaning hududiy
to‘planishi va rasmiylashtirish bo‘shlig‘i asosiy cheklov bo‘lib qolmoqda.
Beshinchidan, ushbu muammolarni hal etish uchun taklif tomonini rasmiylashtirish va
talab tomonini rag‘batlantirishni milliy raqamli platforma orqali bog‘lovchi ikki o‘zak
mexanizmdan iborat yaxlit tizim eng maqbul yechim hisoblanadi. Amaliy nuqtai
nazardan eng katta zaxira viza va litsenziyalashda emas — ular allaqachon
liberallashtirilgan — balki ro‘yxatga olish yukini yengillashtirish, infratuzilmani
hududiy tenglashtirish va mayda xizmat ko‘rsatuvchilarni rasmiylashtirishda yotadi.
Kelgusi tadqiqotlarda byudjet samaradorligi koeffitsientining empirik hisob-kitobi va
rasmiylashtirish mexanizmining pilot tatbiqi alohida ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Зырянова И.С. Самостоятельный туризм: определение понятия и синонимов //
Географический вестник. — 2021. — № 1(56). — С. 109–118. — DOI:
10.17072/2079-7877-2021-1-109-118.
2. Абалкин Л.И. Хозяйственный механизм развитого социалистического
общества. — Москва: Мысль, 1973.
3. Hall C.M. Tourism Planning: Policies, Processes and Relationships. 2nd ed. —
Harlow: Pearson, 2008.
4. Bemelmans-Videc M.-L., Rist R.C., Vedung E. Carrots, Sticks and Sermons: Policy
Instruments and Their Evaluation. — New Brunswick: Transaction Publishers,
1998.
5. Rochet J.-C., Tirole J. Platform competition in two-sided markets // Journal of the
European Economic Association. — 2003. — Vol. 1, № 4. — P. 990–1029.
6. Williamson O.E. The Economic Institutions of Capitalism. — New York: Free Press,
1985.
7. North D.C. Institutions, Institutional Change and Economic Performance. —
Cambridge: Cambridge University Press, 1990.
8. Akerlof G.A. The market for “lemons”: quality uncertainty and the market
mechanism // The Quarterly Journal of Economics. — 1970. — Vol. 84, № 3. —
P. 488–500.
9. World Economic Forum. Travel & Tourism Development Index 2024. — Geneva:
WEF, 2024.
10. O‘zbekiston Respublikasi Milliy statistika qo‘mitasi. Turizm sohasi ko‘rsatkichlari.
— URL: https://stat.uz (murojaat sanasi: 2026-yil 15-iyun).
11. World Tourism Organization (UN Tourism). Tourism Visa Openness Report 2023.
— Madrid: UNWTO, 2024. — DOI: 10.18111/9789284425044.
