GEOAXBOROT TEXNOLOGIYALARI VA EKOLOGIK-GEOGRAFIK TAHLILINI QO‘LLASH ORQALI SAMARQAND VILOYATI DAM OLISH YERLARI KADASTRINI TAKOMILLASHTIRISH
Keywords:
Kalit so‘zlar: GIS, ekologik-geografik modellashtirish, masofaviy zondlash, dam olish yerlari kadastri, PUA kartalash, barqaror yer boshqaruvi, Samarqand viloyati.Abstract
ANNOTATSIYA
O‘zbekistonda turizm, urbanizatsiya va ijtimoiy-iqtisodiy faoliyatning jadal
kengayishi dam olish, sog‘lomlashtirish va atrof-muhitni muhofaza qilishga
mo‘ljallangan yerlarda antropogen bosimni kuchaytirmoqda. Ayniqsa, tabiiy
landshaftlar, madaniy meros va ekologik resurslarga boy bo‘lgan Samarqand viloyati
bunday hududlarni aniq ro‘yxatga olish, monitoring qilish va barqaror boshqarish bilan
bog‘liq ortib borayotgan muammolarga duch kelmoqda. Ushbu tadqiqot dam olish va
sog‘lomlashtirish yerlari kadastr boshqaruvini va ekologik baholashni
takomillashtirish uchun geoaxborot texnologiyalari (GIS), masofaviy zondlash (MZ)
va ko‘p mezonli fazoviy tahlil (MCE) tomonidan qo‘llab-quvvatlanadigan keng
qamrovli ekologik-geografik modellashtirish yondashuvini taklif etadi.
Yuqori aniqlikdagi sun’iy yo‘ldosh tasvirlari (Sentinel-2, Landsat 8) va PUA
asosidagi ortofotoplanlar topografik, tuproq va iqlim ma’lumotlari to‘plamlari bilan
birlashtirilib, ekologik sezuvchanlik va turizm salohiyati zonalari aniqlandi. NDVI va
SAVI indekslaridan foydalangan holda tadqiqot o‘simlik dinamikasi va yer
degradatsiyasi tendensiyalarini miqdoriy baholadi, GIS asosidagi “overlay” tahlili esa
mavjud kadastr xaritalardagi yer foydalanish ziddiyatlari va fazoviy nomuvofiqliklarni
ochib berdi. Ekologik ko‘rsatkichlarni kadastr atributlari bilan sinxronlashtirish uchun
dinamik geoma’lumotlar bazasi ishlab chiqildi, bu fazoviy aniqlikni ta’minlaydi va
uzluksiz monitoringni osonlashtiradi.
Natijalar shuni ko‘rsatadiki, ekologik-geografik modellashtirishni raqamli
kadastr kartalashi bilan birlashtirish fazoviy aniqlikni sezilarli darajada (70% dan ortiq)
oshiradi, monitoring samaradorligini yaxshilaydi va yer boshqaruvi organlari uchun
dalillardan qarorlar qabul qilishni qo‘llab-quvvatlaydi. Bundan tashqari, taklif etilgan
model O‘zbekistonning boshqa hududlari uchun masshtablab oshirish va takrorlash
mumkin bo‘lgan yondashuvni ta’minlaydi, bu erda ekologik muhofaza va turizm
asosidagi rivojlanish o‘rtasidagi muvozanat muhokama qilinayotgan ustuvor vazifa
hisoblanadi. Yakun olaroq, ushbu tadqiqot milliy kadastr tizimini
modernizatsiyalashga hissa qo‘shadi va dam olish va sog‘lomlashtirish yerlari
ma’lumotlar asosida boshqarilishini rag‘batlantiradi.
References
ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Abdullaev, I., & Kazbekov, J. (2022). Application of GIS and Remote Sensing for
Land Use Planning in Uzbekistan. Journal of Environmental Management, 305,
114387. https://doi.org/10.1016/j.jenvman.2021.114387
2. Hasanov, S., & Djumaboev, K. (2023). Digital Transformation of Cadastral
System in Uzbekistan: Challenges and Opportunities. Land Use Policy, 125,
106465. https://doi.org/10.1016/j.landusepol.2022.106465
3. Mirzayev, U., & Gafurov, Z. (2021). Assessment of Recreational Lands in
Samarkand Region Using Geospatial Technologies. Geography and Natural
Resources, 42(3), 245-256. https://doi.org/10.1134/S1875372821030087
4. Khasanova, S., & Toshpulatov, R. (2023). Integration of UAV and Satellite Data
for Cadastral Mapping in Mountainous Areas. Remote Sensing Applications:
Society and Environment, 30, 100947. https://doi.org/10.1016/j.rsase.2023.100947
5. State Committee of the Republic of Uzbekistan on Land Resources, Geodesy,
Cartography and State Cadastre. (2022). National Report on Land Resources and
Cadastre. Tashkent: State Publishing House.
6. Samarkand Regional Department of Ecology and Environmental Protection.
(2023). Environmental Status Report of Samarkand Region. Samarkand: Regional
Publishing.
7. United Nations Development Programme (UNDP). (2021). Sustainable Land
Management in Uzbekistan: Assessment and Recommendations. Tashkent: UNDP
Uzbekistan.
8. World Bank. (2020). Uzbekistan: Modernization of Cadastre and Land
Administration Systems. Washington DC: World Bank Publications.
9. Jalilov, A., & Akramov, B. (2022). Eco-Geographical Zoning of Recreational
Territories Using GIS Technologies. Central Asian Journal of Environmental
Science and Technology, 3(2), 45-58.
10. Uzbekistan National University. (2021). Proceedings of the International
Conference on Geoinformation Technologies and Sustainable Development.
Tashkent: University Press.
