KASALLIK TROP SIFATIDA: ALISHER NAVOIY SHE’RIYATIDA ISHQNING TIBBIY TEZAURUSI
Keywords:
Kalit so‘zlar: Alisher Navoiy, tibbiy tezaurus, galenik tibbiyot, ishq patologiyasi, trop, dard, tabib, darmon, qon, isitma, humoral nazariya, “Xamsa”, g‘azal.Abstract
Annotatsiya
Ushbu maqolada Alisher Navoiyning badiiy tizimida ishq tushunchasini
ifodalashda qo‘llanilgan tibbiy leksikaning (“dard”, “tabib”, “davo”, “shifo”,
“marham”, “qon”, “isitma”, “jigar”, “ko‘ngul” kabi) poetik-semantik xususiyatlari
o‘rganiladi. XV asr Hirot galenik tibbiyoti va uning humoral patologiya (qon, balg‘am,
safro, savdo) konsepsiyasi kontekstida shakllangan ushbu terminlar Navoiy
she’riyatida oddiy metafora yoki “umumiy o‘rin” (locus communis) sifatida emas,
balki ishq ontologiyasining ikki asosiy jihatini – uning patologik mohiyatini va shu
bilan birga ruhiy tazkiya vositasi sifatidagi paradoksal funksiyasini ochuvchi tizimli
tibbiy tezaurus sifatida tahlil qilinadi. Maqolada ilk bor “Kasallik – Dard – Davo –
Tabib” semantik qatorining vertikal va gorizontal bog‘lanishlari asosida ishqning
“yaxlit patologiya” va shu bilan birga “nafsiy tazkiyaning yagona yo‘li” sifatida
qaraladigan konseptual modeli taklif etiladi. Tadqiqot tibbiy gumanitaristikaning
(medical humanities) hozirgi zamon talablariga javob beradi va Navoiy matnlariga
ilgari qo‘llanilmagan metodologik optikani tatbiq etadi.
References
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. Abduvalieva, D. (2016). Alisher Navoiy tarixiy asarlari leksikasi. Toshkent: Fan.
2. Alisher Navoiy. (1958). Hayrat ul-abror. Toshkent: O‘zSSR Fan nashriyoti.
3. Alisher Navoiy. (1959). Sab’ai sayyor. Toshkent: O‘zSSR Fan nashriyoti.
4. Alisher Navoiy. (1960). Farhod va Shirin. Toshkent: O‘zSSR Fan nashriyoti.
5. Alisher Navoiy. (1962). G‘aroyib us-sig‘ar. Toshkent: O‘zSSR Fan nashriyoti.
6. Alisher Navoiy. (1964). Saddi Iskandariy. Toshkent: O‘zSSR Fan nashriyoti.
7. Alisher Navoiy. (1987). Badoye’ ul-bidoya. Toshkent: Fan.
8. Alisher Navoiy. (1988). Mahbub ul-qulub. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi
Adabiyot va san’at nashriyoti.
9. Alisher Navoiy. (1990). Layli va Majnun. Toshkent: Yulduzcha.
10. Alisher Navoiy. (1991). Devoni Foniy. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi
Adabiyot va san’at nashriyoti.
11. Alisher Navoiy. (1993). Lison ut-tayr. Toshkent: Ma’naviyat.
12. Bertel’s, Ye. E. (1965). Navoiy va sufizm. Toshkent: Fan.
13. Klauzer, D. (1994). “Sharqona ishq poetikasida tibbiy obrazlar”. Sharq filologiyasi,
3(2), 45–59.
14. Murodullayev, U. A. (2024). “Navoiy asarlarida ishq falsafasi va uning zamonaviy
pedagogikada qo‘llanish imkoniyatlari”. Ibratprint, 1(1), 1–19.
15. Mushtariy. (2025). “Nasoyim ul-muhabbat asaridagi tibbiy terminlar
tahlili”. Conferences.tsuull.uz, 1(1).
16. Qahhorov, M. (2010). Navoiy tilining tibbiy leksikasi. Toshkent: Mumtoz so‘z.
17. Raximova, G., & Bahriddinova, Y. (2023). “Alisher Navoiy she’riyatida shoir
shaxsiyatining badiiy talqini”. Fan va ta’lim integratsiyasi, 1(2), 178–183.
18. Temirov, Q. (2012). Sharq mumtoz she’riyatida ishq konsepti. Samarqand: SamDU
nashri.
19. To‘rayev, H. (2015). Alisher Navoiy davri tibbiyoti. Toshkent: Tibbiyot.
20. Yo‘ldoshev, B. (2008). “Navoiy g‘azallarida dard va darmon
tushunchalari”. O‘zbek tili va adabiyoti, 4(2), 34–41.
